Dzień siedemdziesiąty czwarty: wspólnota

W miejscu pracy trzeba robić awantury, żeby koleżanki i koledzy sprzątali po sobie w kuchni (nie wspomnę o łazience), gdy zrobią sobie w niej jeść. Nieważne, czy odgrzewają mrożonkę w mikrofalówce, czy smarują kromki serkiem topionym: musi być naświnione i nie może być posprzątane, bo po co. Przecież codziennie/co tydzień (niepotrzebne skreślić) przychodzi pani sprzątaczka, zmiecie okruchy, umyje naczynia, wyrzuci zbędne kawałki pomidora, które spadły na ziemię. 

W zakładzie karnym nie ma takich problemów. Oddziałowy robi łapanki na plątających się bez sensu po korytarzu więziennym osadzonych i mówi po prostu: „Ty, tam, ty, łysy, posprzątaj mi tu kuchnię, żeby mi błyszczała, jak za dwie godziny przyjdę sprawdzić. Weź sobie tego nowego łysego do pomocy.”. Nie ma dyskusji, nie ma obrażania się, tym bardziej, że tam każdy jest mniej lub bardziej łysy. 

Dwie godziny na kuchnię, bo ma błyszczeć. W pracy nie chcę, by kuchnia błyszczała. Będę zadowolona, gdy każdy po sobie posprząta. W zakładzie karnym nie dość, że osadzeni sprzątają po sobie (bo muszą; kogo oddziałowy złapie, że nie posprzątał po robieniu sobie jedzenia, może się liczyć z karą, której wymiar zależy od nastroju oddziałowego: od dodatkowego sprzątania kuchni po izolatkę), to jeszcze na dodatek trafiając na zły humor oddziałowego, można sprzątać kuchnię codziennie. A może nawet dwa razy dziennie. Dotyczy to zresztą także łazienki. 

Dlaczego ludzie sprzątają po sobie dopiero wtedy, gdy się ich do tego przymusi? Przecież czy w zakładzie karnym, czy zakładzie pracy żyją we wspólnocie. Każdemu powinno zależeć na tym, by ta wspólnota jak najlepiej funkcjonowała. 

Wspólnota mojego osadzonego razem gotuje. Kilku osadzonych umawia się i robią obiad składkowy. Jeden daje makaron, drugi sos, trzeci sól (to towar deficytowy, rzadko do dostania w wewnętrznej kantynie; dziś kupując sól w sklepie myślałam o moim osadzonym, który dwa miesiące jadł nieposolone jajko na twardo podawane przynajmniej raz w tygodniu na śniadanie. Przy okazji: tak, jajko na twardo do bodajże dwóch kromek chleba to śniadanie dla dorosłych mężczyzn w zakładzie karnym). Tylko dzięki pieniądzom przekazywanym na konto osadzonych przez bliskich, mogą sobie pozwolić na takie zakupy i takie obiady. 

Nie wiem, co chcę powiedzieć tym wpisem. Może to, że nawet w tak trudnych warunkach można stworzyć wspólnotę? Może to, że tylko w takich warunkach wspólnota ma szanse przetrwania? A może to, że w takich warunkach nie wolno liczyć na wspólnotę, bo ktoś dziś podzieli się solą, ale jutro nasypie sól na rany? Ale, chciałabym westchnąć, czy w „prawdziwym” świecie, na wolności, przyjaciele nie zadają ciosów w plecy? 

Słowo na dziś

wspólnota – niewątpliwie wspólnota osadzonych odznacza się wspólnymi cechami: wszyscy są osądzeni i skazani (choć są wyjątki, np. tymczasowo aresztowani, ale to odrębny problem), wspólnie posiadają coś (np. wyrok), wspólnie przeżywają coś (choćby odsiadkę). Tym, co ich łączy i zespala, jest zakład karny, w którym tworzą mało standardową, jak na polskie warunki, rodzinę (bo polska rodzina, jak wiadomo z demonstracji ruchów prawicowych, to matka-Polka, tata alkoholik i jak najwięcej polskich dzieci, które otwierają dzióbki i krzyczą „Polsko nakarm!”). Tworzą też grupę osób związanych wspólnym pochodzeniem (świat przestępczy, sama się śmieję z tego, co piszę), wspólną kulturą (choć, ze smutkiem poinformował mnie jeden ze spotkanych dyrektorów, grypsera odchodzi do przeszłości) lub wspólnymi interesami (handel fajkami), trudno jedynie mówić o wspólnej własności. 

Dzień siedemdziesiąty trzeci: rodzina

Płacz. Usprawiedliwianie osadzonych. Narzekanie na brak finansów. Czasem lekki uśmiech, zażenowanie skryte pod grubą warstwą makijażu. „Pani takie wysokie buty od rana ma na sobie, nic tylko podziwiać” – okrzyk i skromna odpowiedź, rozbiegana jak oczy jej udzielającej: „Przecież to święto, dzisiaj czwartek, a jakby niedziela.”. Na widzenie idzie się jak do kościoła, a czasem idzie się tu i tu, najpierw więzienie potem msza lub na odwrót. 

Polskie więziennictwo powinno przeżyć głęboką transformację. Jeśli społeczeństwo życzy sobie pewne jednostki izolować z jakiegoś powodu, to powinno zadbać o to, jak ta izolacja wpływa na rodziny. Patrzę na towarzyszy niedoli i wyobrażam sobie, co mówią o swoich osadzonych. Czasem słyszę, co mówią, bo zagaduję ich. A czasem nie muszę zagadywać, bo sami opowiadają. 

Syn dziecko zostawił. Nawet nie wiedział, że ma dziecko. Teraz dziecko ma sześć lat, a on już w trzecim zakładzie karnym. Matka nie pozwala dziecku przyjechać. Teraz syn wie, że ma dziecko, ale dziecko nie wie, że ma ojca. Tylko synowi zdjęcia przywożę dziecka.

Nie krzyw się, bo ci tatuś doleje, jak cię takiego krzywego zobaczy. Myślisz, że za co tatuś siedzi tu? Krzywy był! Nie krzyw się, bo z tatusiem będziesz siedzieć!

Za tydzień znowu przyjadę. A za dwa tygodnie to pewnie ta jego przyjedzie. Obmawia mnie tu pewnie. Pani jej nie widziała? Taka szczupła, niewysoka, blond włosy ma, naturalne. Tylko włosy ma naturalne, wszystko inne sztuczne. A paznokcie jakie ma sztuczne. Z nią nie przyjeżdżam. 

Fajki pani nie ma? Skończyły mi się… 

Słucham ich opowieści. Próbuję dopasować do nich moją opowieść. Próbuję do ich osadzonych dopasować mojego osadzonego. Czasem mi się udaje, czasem nie. Zawsze jestem pewna jednego: ani ja, ani żadne z nich nie zasłużyło na takie traktowanie ze strony funkcjonariuszy zakładu karnego oraz wychowawców (choć tych drugich niebezpośrednio). Jestem też pewna drugiej rzeczy: gdy to się już skończy dla mojego osadzonego i dla mnie, nie zostawię tej sytuacji. Nie porzucę wszystkich osadzonych, jak nie porzuciłam mojego osadzonego. Już na zawsze pozostanę waszą konkubiną. 

Słowo na dziś

rodzina – małżonkowie i ich dzieci – nie, nie, to nas nie dotyczy, na szczęście dla kodeksu karnego konkubina, czyli ja, jest jak rodzina; ogólniej to też osoby związane pokrewieństwem i powinowactwem. Wszyscy krewni i znajomi, którzy dbają o osadzonych swoich. Jak ja o mojego dbam. 

Dzień siedemdziesiąty drugi: euforia dwubiegunowa

Ogarnęła mnie euforia dwubiegunowa. W przeciwieństwie do depresji dwubiegunowej nie da się jej leczyć, nie jest też diagnozowana. Mój osadzony jest w tym samym stanie. Chwile załamania przeplatają się z chwilami radości nieopanowanej.

Ćwiczyliśmy niedawno sygnalizację z moim osadzonym. Ja na parkingu, on w swojej celi, nowej, do której go przeniesiono. Posyłałam mu wszystkie całusy świata. On dostrzegł nawet moje buty. Stałam tam, gdzie siada kot, którego mój osadzony obserwuje z okna. Więcej nas tam, kobiet i mężczyzn, posyłających znaki do swoich osadzonych stało. Nagle wszystkie okna, we wszystkich celach się zamknęły. Okazało się, że najważniejszy z wszystkich generałów oddziałowych wyszedł na papierosa. My go nie widzieliśmy, ale on wiedział, że stoimy za bramą, że przekazujemy sygnały naszym osadzonym. To oni go dostrzegli i zakończyli konwersacje z trzaskiem okien. Stałam jeszcze chwilę, miałam nadzieję, że jeszcze wyjdzie, że go jeszcze zobaczę. Skakałam na jednej, na drugiej nodze. Mój osadzony to wszystko widział i śmiał się. Przez telefon mi powiedział: „Nic się nie zmieniłaś”. 

„Zmieniłam się, kochanie” – chciałam mu odpowiedzieć, ale jak mu wytłumaczyć, co się zmieniło we mnie? Że przystaję, widząc, jak policja zatrzymuje pijaczka? Przecież to śmieszne i żałosne zarazem. Euforyczne i patetyczne. Jak euforia dwubiegunowa. 

Słowo na dziś

sygnały – nie mieliśmy żadnego umownego znaku ani o treści informacyjnej, ani ostrzegawczej. Posługiwaliśmy ogólnie znanymi gestami; sygnalizowałam mu miłość, przyciskając ręce do piersi i rozkładając je następnie szeroko oraz posyłając pocałunki zdmuchiwane z dłoni. Czy nasze sygnały były objawem czegoś? Tak! Miłości. Czy coś zapowiadały? Nie, co można zapowiadać, gdy mój osadzony jest na I piętrze, 20 metrów od bramy, a ja na parterze, także 20 metrów od bramy? Nieoficjalnych i niepotwierdzonych wiadomości sobie nie przekazujemy; niepisana umowa nakazuje nam informować się tylko o tym, co pewne. Lecz nasze gesty wywołały z pewnością reakcję jednego ze zmysłów. Siódmego zmysłu. 

Dzień siedemdziesiąty pierwszy: nagroda

Dostaliśmy nagrodę! Mój osadzony i ja. Mój osadzony nigdy żadnych nagród nie dostawał, choćby dlatego, że nigdy nie startował w żadnym konkursie. Nagroda jest dla nas obojga, bo to dodatkowe widzenie w lipcu. Znaczy to, że do zakładu karnego będę w tym miesiącu pielgrzymować nie trzy, ale cztery razy. 

Cztery godziny w miesiącu, cztery niepełne godziny, bo chwilę spędzić muszę przy okienku więziennej kantyny, robiąc zakupy, poganiając panią, zerkając na mojego osadzonego, bo każda sekunda, gdy mam go w pobliżu, a nie mogę dotknąć, jest sekundą straconą. 

Cztery godziny w miesiącu. Odliczam chwile do pierwszej z tych godzin. Mierzę czas między widzeniami i czas, który minął od dnia, gdy rano wyszedł z domu, a ja go nawet nie pożegnałam. Dla mojego osadzonego doba zaczyna się wraz z porannym telefonem do mnie. Odlicza dni do widzenia, godziny do telefonu. 

Nie odliczam czasu „do” wyjścia, bo ciągle liczę na to, że wrócę do domu po pracy, a mój osadzony już tu będzie. To będzie moja nagroda, której nie uzyskam od kogoś lub za coś. Nagroda, którą sama wypracowałam.

Słowo na dziś

nagroda – ani dyplom, ani odznaczenie, ani pieniądze, ani wartościowy przedmiot, ani za osiągnięcia, ani za zwycięstwo w konkursie czy zawodach. Godzina naszego czasu, wspólnego czasu za to, kim jest mój osadzony i co potrafi zrobić. Na wynagrodzenie za poniesione straty lub cierpienia trzeba jeszcze poczekać. 

Dzień siedemdziesiąty: nieopanowanie

Nieopanowanie. Śmiech i płacz na zmianę. Szczęście. I to wszystko. 

Słowo na dziś

nieopanowanie – brak opanowania. Dokładnie to. Przez kilka minut. A potem to samo, co zawsze. 

Dzień sześćdziesiąty dziewiąty: proszę wyłączyć moje myśli

Proszę wyłączyć moje myśli, bo jak spłoszone ptaki przed zmrokiem, z niepokojem po głowie mi krążą. Pamiętać o przelewie, bo „muszę kupić miskę, żeby się móc myć w te upały.”, a przecież wyjeżdżam, z komórki przelew, bo zakupy z wypiski w piątek, następne za dwa tygodnie. Wszystko na raz. A tymczasem…

A tymczasem jutro się wiele rozstrzygnie. A tymczasem nie mogę spać. A tymczasem przelew muszę zrobić. Tymczasem ucieka mi życie, zaplątane, jak dzikie wino, w więzienne kraty. 

Słowo na dziś

wypiska – słowo nieistniejące w Słowniku Języka Polskiego, dla mnie nowe i już oswojone. Co dwa tygodnie pytam mojego osadzonego, ile ma jeszcze pieniędzy na wypisce i, w razie potrzeby, mu przelewam kolejne środki. Problem w tym, że 50% przelewu jest zatrzymywane „na później”, na „po wyjściu” (dokładnie 50%, ale nie więcej niż 149 zł. Czyli przelewając 100 zł mojemu osadzonemu, wiem, że dostanie tylko 50 zł, ale przelewając 500 zł, zdaję sobie sprawę, że otrzyma do dyspozycji na wypiskę 351 zł. Ale nie mam 500 zł…). Muszę o tym napisać więcej, bo wypiska to ciekawa sprawa: osadzeni wcale nie dostają pieniędzy i nie mogą też wszystkiego kupić, a zrozumienie, dlaczego sam sobie może z wypiski kupić sól, ale ja, na widzeniu, w tej samej kantynie, nie mogę, jest powyżej moich możliwości percepcji. 

Dzień sześćdziesiąty ósmy: wina i kara

Przez Polskę przetacza się dyskusja o współmierności winy i kary. Mnie też ten temat zajmuje, lecz postrzegam go w nieco innej perspektywie niż społeczeństwo. Patrzę przede wszystkim subiektywnie, przez pryzmat losu mojego osadzonego. Osadzam w kontekście kilku słynnych znanych wyroków. I przerywam rozmyślania, bo zaczynam płakać. Potrafię tylko kilka haseł spisać, które chciałabym rozwinąć i nie mogę. Niewspółmierność winy do kary. Wysoka społeczna szkodliwość czynu vs społecznie niska szkodliwość czynu. Zadośćuczynienie. Państwo występujące w roli adwokata pokrzywdzonego. Wychowanie i resocjalizacja. 

I tak dalej. 

To się dzieje w Polsce. Tymczasem u mnie… Tymczasem mnie gubią się dni, gubią mi się miesiące, gubię czas i przestrzeń. Nie wiem, gdzie jestem, nie wiem, gdzie się budzę i nie wiem, gdzie przynależę. Puste ściany, na których jeszcze odbija się cień mojego osadzonego. Chlupot wody w wannie, gdy mój osadzony się kąpie. Nie otwieram drzwi łazienki; wolę, by oszukiwał mnie słuch, niż prawdę obnażały oczy. Rozrzucam rzeczy mojego osadzonego po pokojach. Po powrocie z pracy na moment wierzę, że rozminęliśmy się, był tu, w domu, gdy mnie nie było. 

I tak dalej. 

Współmierność winy i kary. Czym ja sobie na to zasłużyłam? – zapytam jak bohaterka Almodovara. Co takiego zrobiłam, że moje państwo, państwo polskie, skazało mnie na takie cierpienie, dodatkowo potęgowane przez panów i panie z okienek. Dlaczego kara się mojego osadzonego nie po raz wtóry, lecz setny, bo codziennie, wielokrotnie, za cokolwiek? Dlaczego karzą i mnie? Dlaczego ja, zawołam hiobowo, retorycznie. 

„Oczy ci błyszczą” – słyszę – „czy wszystko w porządku?”. Nie, nic nie jest w porządku. „Wszystko dobrze, coś mi wpadło do oka.”. 

Słowo na dziś

współmierność – jak zestawić winę i karę? Jak porównać jeden występek do drugiego? Jak sprawiedliwie rozsądzić? Już tylko pytam. To ten moment, gdy zaczynam wyłącznie pytać.